16/2/2011 Bas Heijne: Terug naar het heimat-gevoel

<< terug

We moeten onze (lokale) identiteit niet ontkennen of onderschatten. Het ‘heimat-gevoel’ is heel natuurlijk. Maar het gebrek aan gevoel van eigenheid is zorgwekkend. De politiek heeft daarop geen goed antwoord. Dat vindt Bas Heijne.

De schrijver en publicist (onder meer columnist voor NRC Handelsblad) hield de workshop De Toekomst van de Democratie op het jaarcongres. Gedeputeerde Carry Abbenhues van de provincie Overijssel leidde zijn workshop in en leidde het debat achteraf.

Belang van identiteit
Wat Frits Bolkestein volgens Heijne heeft laten liggen in zijn lezing is het belang van het idee van identiteit. Dat speelt een grote rol in ons denken over de samenleving en de toekomst. “Wat is een gemeenschap? Wat is een samenleving? Dat soort vragen zijn ontzettend belangrijk en die moet je niet laten liggen.”

Europa als uitweg voor alle problemen
Heijne: “Ik was vorig jaar in Sarajevo met een aantal studenten. Er waren verkiezingen geweest en de onderhandelingen zaten muurvast. Maar waar iedereen het over eens was, Serven, Kroaten en moslims, was het idee dat Europa dé uitweg zou zijn voor alle problemen. ‘Als we daar maar bijkomen, dan is allles opgelost’, was de heersende gedachte. Europa biedt economisch voordeel, maakt het reizen gemakkelijker, de wereld wordt groter; er bestond een heel rooskleurig beeld van Europa. Een beeld dat bij ons juist onder druk staat. Eurosceptici zoals Bolkestein zijn bang voor een te groot en onslagvaardig Europa.”


Volgens Heijne is het grootste probleem het feit dat we ons geen Europeaan vóelen. Er is geen gedeelde identiteit. “De pogingen van de EU om een gemeenschap te worden zijn altijd mislukt, zoals bij het vinden van een gezamenlijk volkslied. Het is vooral een culturele mislukking. Politici hadden veel eerder moeten zeggen: je kúnt Nederlander blijven in Europa. Dat verhaal is veel te laat bedacht. In de EU neemt het gevoel van eigenheid af.”

Heimat-gevoel
Terwijl die behoefte aan eigenheid groter is dan ooit. Volgens Heijne zijn mensen met een sterke lokale identiteit vaker geneigd te stemmen op populistische partijen, zoals de PVV. Het aantal PVV-stemmers ligt in Twente, waar die lokale identiteit groot is, ook hoger dan op plekken waar niet zo’n sterke lokale identiteit bestaat. Mensen voelen zich op dit moment bedreigd in hun eigenheid en gemeenschapsgvoel. “Dat soort emoties moeten we niet onderschatten. Je herkent het bij jezelf wel degelijk, als je goed kijkt. Dat heimat-gevoel is niet een vreemde emotie die tot nare sentimenten leidt. Je krijgt juist problemen als je die emoties ontkent.”

Politiek heeft geen goed antwoord
Volgens Heijne worstelt de politiek ermee om een goed antwoord op deze sentimenten te geven. “Dat vind ik vreemd. Waarom benoemen ze het niet gewoon minder hard dan Wilders? En waarom spreken ze populisten niet aan op het irreeële van hun ideeën (die een fantasie van eigenheid opwerpen)?” Wat er werkelijk speelt in de samenleving, wordt vaak onderschat, zegt Heijne. “Mensen die zich buitengesloten voelen zijn vaak laagopgeleid. Bolkestein zegt dat je mensen dan maar hoger op moet leiden. Maar dat is niet afdoende. Veel hoger opgeleiden voelen zich ook vervreemd (terrorisme wordt juist vaak door hoogopgeleiden gepleegd). Er bestaat argwaan tegen alle instituten, van koningshuis tot politiek en Europa. Het idee is: wat gezichtsloos is, bepaalt. Dat is deels terecht, maar deels ook niet. Het is aan de politiek om een breder verhaal te vertellen. De angst voor bedreiging, immigratie, islam, globalisering moet worden ingedamd. Want, wees nou eerlijk, de kans dat je wordt opgeblazen is nog kleiner dan dat je de Postcodeloterij wint.”

Leren van John de Mol
Volgens Heijne kunnen politici leren van het succes van John de Mol. Hij scoort aan de lopende band door in elk nieuw programma naar de Hollandse identiteit te verwijzen. “Dat bleek een groot succes, het exploiteert het gevoel van gemeenschap, van een samenleving”, zegt Heijne. Het succes van Boer zoekt Vrouw is ook betekenisvol in dat verband. Volgens Heijne kunnen politici hiervan leren. “Maar dan wel op een oprechtere manier, minder gelikt en berekenend.”

Jaarcongres 2011
De bezoekers van het jaarcongres konden deelnemen aan zes workshops over de onderwerpen van de toekomstverkenningen: de toekomst van de democratie, de toekomst van de grijze samenleving en de toekomst van de landbouw in Overijssel. Naast de inhoudelijke workshops waren er toekomstexcursie naar MIRA en MESA+ Instituten van de Universiteit Twente. Meer informatie over het Jaarcongres, klik hier.