4/1/2010 Column: De schitterende toekomst van 2010
<< terug(door Hans Peter Benschop,
manager Trendbureau Overijssel)
Dè gebeurtenis van 2009 was zonder twijfel de verkiezing van Barack Obama tot president van de Verenigde Staten. Wàt een blijdschap in Amerika, overal. Wàt een opluchting na 8 jaar Bush. En wat een optimisme! Yes, we can. Het was zo’n moment dat de wereld echt beter werd. Eén uit de categorie waartoe ook de val van de Berlijnse muur en de vrijlating van Mandela behoren.
Maar wat een schok toen in december de hot or not-lijstjes verschenen: hij was al weer uit! Barack is niet meer hip. Obama is van droom tot realiteit geworden. Hoe moeten we dit duiden? Is het Yes, we can definitief verleden tijd?
Een pleidooi voor een deemoedig optimisme.
Over de toekomst zijn grofweg drie visies te bedenken. De eerste is dat alles slechter wordt: het pessimisme. Ooit was er een gouden koninkrijk, maar dat is verworden tot zilveren, koperen, ijzeren en lemen tijdperken. Het beeld komt uit bijbelboek Daniël. Maar de gedachte dat vroeger alles beter was is veel ouder: je vindt hem ook al bij de oude Egyptenaren.
De tweede zienswijze is wat milder: alles verloopt cyclisch. Wat was, zal terugkomen. Het is het wereldbeeld van de seizoenen. Uiteindelijk blijft alles hetzelfde.
De derde visie is radicaal anders: alles wordt beter. Het optimisme is in de Verlichting ontstaan. Amerikanen hebben er een vastrechtkaart op: ‘The future is so bright, you’ve got to wear shades’.
Het pessimisme lijkt het gelijk aan zijn kant te hebben. Natuurlijk, er is vooruitgang in de wereld. We leven langer, maken verdere reizen, hebben computers, Van Gogh en Beethoven. Maar, zo gaat het betoog, die vooruitgang zinkt in het niet bij de verschrikkingen van Auswitsch, de Gulag of Irak. Wij zijn weliswaar gezonder, maar uiteindelijk worden we ziek en gaan we dood. En vergeet niet, zo gaat de zwartkijker verder, we dansen op een vulkaan. En dan volgt het rijtje peak oil, klimaatverandering, water- en voedseltekort. De wereld is geen creche, zoals Freud al vol venijn constateerde.
Pessimisme heeft ook nadelen. Je wordt er niet gelukkig van. Pessimisten leven bovendien korter en ongezonder. En het belangrijkste: optimisme zet tot actie aan. Alleen als je denkt dat de wereld kan veranderen, heeft het zin je in te zetten voor verbetering. Geen afbraak van apartheid zonder het optimisme van Mandela. Geen val van de Berlijnse muur zonder het optimisme van Gorbatsjov.
Moeten we dan denken als een pessimist en doen als een optimst? Moeten we doen alsof de wereld beter kan worden – terwijl we eigenlijk weten dat we onszelf voor de gek houden? Er zijn parallellen. We doen alsof mensen een vrije wil hebben, omdat anders het strafsysteem barbaars is. Maar eigenlijk weten we wel dat bij een heleboel mensen die vrije wil er waarschijnlijk niet is. We doen alsof; om te kunnen handelen, straffen in dit geval.
Toch is zo’n als-of-optimisme wat hysterisch. Het is een wanhopig optimisme. Je doet terwijl je denkt dat het niet helpt. Je overschreeuwt jezelf. Je zou een optimisme moeten hebben dat de waarheid niet ontkent, en toch handelt. Een optimisme dat de wereld neemt zoals het is, en toch probeert hem te verbeteren. Een deemoedig optimisme. Ik denk dat het kan. Het hoogtepunt van 2009 was niet Obama’s inaugerale rede: dat was makkelijk optimisme. Het hoogtepunt was zijn speech voor het Nobel-comité. Toen hij de prijs voor de vrede ontving kort nadat hij 30.000 soldaten naar Afghanistan had gestuurd. Schrijnend, en wellicht blijkt de beslissing niet goed. Maar het was wel een beslissing die zonder naief optimisme toch een oorlog probeert te beeindigen. Deemoedig optimisme.
2010 en 2011 worden in Nederland zonder twijfel jaren vol hoop. In verkiezingstijd denken we dat de wereld anders kan worden. En zo hoort het. Anders zou er niets te kiezen zijn. Democratie is wezenlijk optimistisch. Maar laten we de wereld niet ontkennen. Yes, we can. Alleen als we de wereld veranderen zoals die is, en niet zoals we die dromen.