26/05/2016

Zinvol dromen over Overijssel

De [1] toekomst is de plek van mogelijke dromen. Dromen: het is waar we onze idealen realiseren. Maar ook: mogelijk. Luchtkastelen hebben ook in de toekomst geen plek. Maar…hoe bepaal je nu wat een mogelijke droom is, en wat niet? Twee stappen lijken mij belangrijk. Eerst kijken we naar de mogelijkheid, dan naar plausibiliteit.

 

Stap 1. De Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid zegt het mooi: de toekomst is open, maar niet leeg [2]. De toekomst is open: hij is niet gedetermineerd, niet bepaald. Er is onzekerheid en er is vrijheid. Maar aan de andere kant is de toekomst niet leeg. Niet alles kan. Er zijn natuurwetten. Er zijn feiten. We zijn Overijssel, met al onze eigenaardigheden: cultuur, mensen, bedrijven. Er zijn politieke en economische ontwikkelingen die wij niet in de hand hebben. Besluiten van de regering, de KNVB, internationale bedrijven.

 

Open, niet leeg: precies daar zit de ruimte voor keuzes. Als toekomstverkenner onderzoek je de omvang van die ruimte. Precies daar zit de ruimte voor onze verbeelding, voor mogelijke dromen, voor onze beslissingen.

 

Stap 2. Het realiseren van dromen is makkelijker als je kunt meebewegen met ontwikkelingen. En het is daarbij belangrijk je te realiseren dat ontwikkelingen heel snel kunnen gaan.

 

De rustige ontwikkelingen, die zien we meestal wel. Denk aan de vergrijzing. Nu zo´n 15% 65-plussers, over 20 jaar zo´n 25%. Je hoeft geen glazen bol te hebben om te zien dat daar kansen liggen voor de Overijsselse economie. Meer dan 16% van de Overijsselaars werkt nu al in de zorg [3]. In Nederland verspijkeren we er een kleine 100 miljard aan. Maar het gaat om meer dan zorg. Bedrijven die beweegtuinen maken voor ouderen. De bouw die trappen en badkamers aanpast. Musea met meer bezoekers. De grijze toekomst is goed omrand. En er zijn meer van dit soort rustige ontwikkelingen, waar je de lijn uit het verleden kunt doortrekken naar de toekomst.

 

Maar er zijn ook niet lineaire ontwikkelingen. Een boom is de hele winter kaal. Zelfs in maart zie je nog geen bladeren. En dan, ineens, ontploft de natuur. Lente! Binnen een maand is het frisgroen. Cellen vermenigvuldigen zich razendsnel tot het blad gevormd is. Dergelijke ontwikkelingen zie je niet alleen in de natuur, maar ook in de maatschappij. En als regio of bedrijf heb je er veel baat bij juist die  snelle ontwikkelingen op het spoor te zijn. Kan je ze van te voren herkennen? Er zijn geen zekere rotsvaste oorzaak-gevolg relaties, maar wel signalen. Ik noem er drie.

 

Chemie tussen ontwikkelingen
Soms zie je tussen twee ontwikkelingen ineens chemie ontstaan. De economische crisis en e-commerce stonden los van elkaar, maar samen hebben ze onze binnensteden supersnel verandert. Als je kijkt naar de relatie tussen de Randstad en Overijssel, zijn er twee belangrijke ontwikkelingen. Ten eerste: Overijsselse bedrijven krijgen steeds meer nationale en internationale netwerken. Ten tweede: nieuwe ICT  maakt afstand minder belangrijk. Gecombineerd, zou dit kunnen betekenen dat in Overijssel niet alleen Stedendriehoek en Zwolle, maar ook Twente in de nabije toekomst aanhaakt bij de Randstad. Het is een mogelijke droom (waar zelfs het CPB rekening mee houdt overigens, en dat zijn geen fantasten). De opgave is om twee ontwikkelingen te koppelen in uw denken.

 

Zichzelf versterkende ontwikkelingen
Soms zie je dat ontwikkelingen zichzelf versterken. Ook dat is een signaal voor snelle verandering. Denk aan een mediahype. De kranten bellen u omdat de andere kranten over u berichten. Het is als een besmetting: de hype wordt vanzelf groter. De maakindustrie kent vergelijkbare ontwikkelingen die zichzelf versnellen. Bedrijven zullen meegaan met de beweging van smart industry, al was het maar omdat anderen het doen. Nu al maken diensten meer dan de helft uit van de toegevoegde waarde in de maakindustrie: onderzoek, PR, vormgeving. Nieuwe ambachten ontstaan, waar maak- en creatieve sector samen komen. Hier is de boodschap dus: zie de ontwikkelingen die zichzelf versterken. Dan kan het snel gaan.

 

Verkruimeling
Soms zijn er lang versteende situaties, die ineens verkruimelen. Oude routines zijn diep ingesleten, bijvoorbeeld omdat er veel in geïnvesteerd is. Een voorbeeld is de energiesector. Productieprocessen zijn zo geoptimaliseerd rond fossiel, dat er alternatieve vormen van energie weinig ruimte krijgen. Toch zie je nu scheuren in dat beeld. Op vergelijkbare wijze accepteren wij nu al heel lang dat grote groepen van de bevolking niet meedoen. 10% van de beroepsbevolking in Overijssel zit in de bijstand, heeft een werkloosheid- of arbeidsongeschiktheidsuitkering. De WRR en de planbureaus waarschuwen voor grotere verschillen. De robotisering kan een verdere aanslag zijn op de middenklasse. Het kan zomaar gebeuren dat we radicaal anders moeten gaan denken over arbeid, inkomen en vrije tijd. Je ziet al alternatieven ontstaan: coöperaties, ideeen over een basisinkomen. Hier is de boodschap: let op de stenen reuzen met zwakke sokkels. Ze kunnen zomaar omvallen.

 

Wanneer wij over de toekomst denken, gebeurt dat te veel vanuit het nu en teveel in rechte lijnen. Begrijpt u mij echter goed. Ik ben geen ´alles wordt anders´ guru. Ik geloof niet in de retorica van een verandering van tijdperken. Ik denk niet dat de Wet van Moore de hele wereld regeert. We moeten niet doen alsof alles open is, en snel verandert. Er is ook het niet lege nu. Er zijn langzame veranderingen, continuïteiten. Processen die meer op winter en zomer lijken. Waar het om gaat, is precies kijken: wat zijn domeinen waar continuïteit is, wat zijn de domeinen waar signalen van grote veranderingen zijn. Die verschillende situaties vragen verschillend beleid. Zomer en winterbeleid, wanneer continuïteit overheersend is. En herfst en lentebeleid – om goed te reageren en te anticiperen op snelle veranderingen.

Lente in Overijssel. Dat betekent ook: er is meer ruimte voor uw dromen dan u denkt. Tijd voor Lentebeleid.

 

Deze blog is langer dan de standaard blogs die we versturen. De tekst is een aangepaste versie van een korte lezing die Hans Peter Benschop onlangs heeft gehouden.

 

Voetnoten:

  1. Deze tekst is een iets aangepaste versie van een korte lezing bij de ‘Lente in Overijssel’-bijeenkomst van 23 mei jongstleden.
  2. M. van Asselt e.a.: Uit zicht, toekomstverkennen met beleid, WRR, Den Haag, 2010.
  3. http://trendbureauoverijssel.nl/verkenningen/lopende-verkenningen/zorg